گزینش اشعار و متون و توضیحات:
محمدحسین بهرامیان
عضو هیات علمی دانشگاه آزاد اسلامی - واحد استهبان
.JPG)
بخش اول : (قالب های سنتی شعر فارسی)
بخش دوم: (نمونه هایی از شعر معاصر ایران)
(قالب های سنتی شعری فارسی)
قصیده معروف زیر از رودكی، با ابیاتی وصفی در نحوه ساختن شراب(خمریه) آغاز می شود. این خمریه در واقع نسیب(تشبیب یا تغزل) این قصیده به شمار می رود. در ادامه شاعر، خمریه را به بزم ملوكانه نصر بن احمد سامانی ( جلوس 310 – 331 هـ ق) پیوند می دهد، بزمی كه در آن علاوه بر شرب مدام، ذكر خیری از فرماندار سیستان ( ابوجعفر احمد بن محمد - معروف به بابویه امیر صفاری) در میان است. پیكره اصلی قصیده در واقع مدح ابوجعفر است كه گهگاه نصر بن احمد از او به بزرگی یاد كرده است و رودكی كه از دوستی این دو امیر آگاه است جدای از قصایدی كه در مدح ابو نصر سامانی پرداخته است در این قصیده به مدح ابوجعفر می پردازد. شریطه این قصیده به دست و دل بازی و صله بخشی امیر سیستان اختصاص می یابد. رودكی در ابیات شریطه از داد و دهش او سخن می گوید و تلویحاً از وی تقاضای صله می كند. این قصیده و شأن نزول آن به طور مفصل در 93 بیت در تاریخ سیستان آمده است. برای آشنایی بیشتر با قالب قصیده، ابیاتی از آن را تقدیم داشته و به بخش های مختلف آن اشاره می كنیم:
]تغزل [
مـــــــادر مـــــی را بکرد باید قربـــــان بچـــــه او را گرفت و کـــــرد به زندان
تا نخورد شـــــیر هفت مه به تمــــامی از ســـــر اردیبهشـــت تا بـن آبـــــــــان
چون بســــــپاری به حبس بچـــه او را هفت شـــــــــباروز خیره ماند و حیران
بـاز چـو آید به هـوش و حـــــــال ببیند جوش برآرد بنـــــــالد از دل ســـــوزان
گــــــــاه زبَر زیر گردد از غم و گه باز زیر و زبر همچنــــان ز اندُه جوشــــان
چون بنشــــیند تمـــام و صــــافی گردد گونه یاقوت ســــــــرخ گیرد و مرجـان
وَرْش ببویی گمــــان بری که گل سرخ بوی بدو داد و مشــــــک عنبـر با بـان
هم به خُـــــــــم اندر همی گذارد چونین تا بگه نـوبهـــــــــار و نیمه نیســـــــان
آنگه اگر نیم شـــــب درش بگشـــــایی چشـــــــــمه خورشـــــید را ببینی تابان
مجلــــس باید بســــاختن ملکـــــــــــانه از گل و از یاســـــمین و خیــری الوان
جــــــامه زرّین و فرش هـــــای نوآیین شهـــــــره ریاحین و تخت های فراوان
]گریز[
چونْش بگـــــــردد نبیذ چند به شــــادی شــــاه جهــان شادمان و خرم و خندان
از کف ترکـی ســــــیاه چشــــم پریروی یاد کند روی شــــهریار سـجســـــــــتان
خود بخورد نوش و اولیــــاش همیدون گوید هر یک چو می بگـــــــیرد شـادان
شـادی بوجعفـــــــــراحمـــد بن محـمـــد آن مه آزادگـــــــــان و مفـخــــــر ایـران
]پیكره اصلی قصیده: مدح امیر سیستان[
آن ملک عــدل و آفتــــــاب زمـــــــــانه زنده بدو داد و روشـــــــنایی گیهــــــان
آنک نبود از نژاد آدم چــــــون او نیز نبــــــاشد اگر نگویــــــی بهتـــــــان
خلق همَه از خاک و آب و آتش و بادند وین ملک از آفتـــاب ِ گوهر ســـاســان
ور تو حکیمـــــی و راه حکمـت جـویی ســــیرت او گیـر و خوب مذهب او دان
آنک بدو بنگــــــــری به حکـمت گویی اینک ســـــقراط و هم فلاطـن یونــــــان
گر بگشــــاید زفان به علم و به حکمت گوش کن اینک به علم و حکمت لقمان
مرد ادب را خــــرد فـــــــزاید و حکمت مرد خــــــرد را ادب فـــــــزاید و ایمـان
ور سخن او رسـد بگـــوش تو یک راه ســــعد شود مر تو را نحوســـت کیوان
وَرْش به صـــدر اندرون نشـسته ببینی جزم بگویـــــــی که زنده گشت سـلیمان
ســــــام ســــواری که تا ســــتاره بتابد اسـب نبیند چنو ســــوار و نه میـــــدان
دشـــمن اَر اژدهاســــت پیش ســـنانش گردد چـــون موم پیـش آتش ســـــوزان
]شریطه[
ابر بهـــــاری جز آب تیـــــــره نبــــارد او همه دیبـــــــا به تخت و زرّ به انبان
با دو کف او ز بس عطـــــــا که ببخشد خوار نماید حدیث و قصـــــــه توفــــان
شـــــاعر زی او رود فقیر و تهی دست با زر بســـــــــــــیار بازگردد و حُمـلان
نعمت او گســـــــــــتریده بر همـه گیتی آنچه کس ازنعمـتش نبینـــی عریــــــان
قانوناً با چند بیت بالا كه در واقع شریطه قصیده است باید شعر خاتمه یابد؛ اما از آنجا كه قصیده درباره ابوجعفر است و این مدیحه در برابر نصر بن احمد سامانی و در بزم او خوانده می شود، رودكی ابیاتی دیگری به آن می افزاید و در این ابیات نصر بن احمد سامانی را نیز مورد مدح قرار داده و در مفاخره ای كه در همین بین اتفاق می افتد از قدرت شاعری و مدیحه پردازی خود می گوید. این قصیده در نهایت با چند بیت دعایی خاتمه می یابد. این قصیده جزء معدود قصایدی است كه دو مدیحه و دو شریطه دارد.
]مدیحه دوم[
رودکیـــــــــــا! برنورد مدح همه خــلق مدحت او گوی و مُهــــــر دولت بستان
اینک مدحی چنـــــــانکه طاقت من بود لفظ همه خوب و هم به معنی آســــــان
جز بســــــــزاوار میـــــــــــر گفت ندانم ورچه جریرم به شعر و طائی و حسّان
مدح امیـری که مدح زوســت جهـان را زینت هم زوی و فرّ و نزهت و سـامان
ســــخت شــــکوهم که عجز من بنمـاید ورچه صـــــریعم ابا فصــــاحت سحبان
مدح همــــــه خلق را کرانه پدید اســـت مدحـت او را کــــــــرانه نی ّ و نه پایان
نیست شگفتی که رودکی به چنین جای خیره شـــــــود بی روان و ماند حیـران
زهـــــره کجـــــــا بودمی به مدح امیری کـــــز پـــــــی او آفرید گیتـــــــی یزدان
]شریطه دوم[
دولت میرم همیشــــــــــــه باد برافزون دولت اعداء او همیشــــــه بنقصــــــان
طلعت تابنـــــــــده تر ز طلعت خورشـید نعمت پاینـــــــــده تر ز جودی و ثهلان
یك بهاریه: قصیده زیر از فرخی سیستانی شامل صد و بیست و پنج بیت و در مدح سلطان محمود غزنوی است که برای نمونه ابیاتی این قصیده را تقدیم می داریم:
بهـــــار تازه دمید، ای به روی رشــــک بهــــار بیــــــا و روز مــــرا خـــوش کــن و نبید بیـــار
همــــی به روی تو مــــــاند بهـــــار دیبـــا روی همـــی ســـلامت روی تـــو و بقــــای بهــــــــار
رخ تو بــــاغ مـــن اســـت و تو باغـــبان منـــی مده به هیچ کس از باغ مـــن، گلـــــی، ز نهار!
به روز معــــرکه، بســـیار دیده پشـــــــت ملوک به وقت حمــله، فـــراوان دریده صــــف ســوار
همیشـــــه عـادت او بــر کشــــیدن اســـــــــــلام همیشـــه هـمـــت او نیســـت کــــــردن کفـــــــار
عطــــــای تو به هـمــــه جـــــایگه رسید و رسد بلنــد همـــت تــو بــر ســـــــــــپهر دایــــره وار
کجــــا تـواند گفـتن کــــــــــس آنچه تو کـــــردی کجـــــا رســــد بر کــــــردارهــــای تو گفتــــار؟
تو آن شهی که تو را هر کجا شوی، شب و روز همـــــی رود ظفــــر و فتح، بر یمین و یســـــار
خدایگان جهــــــان باش، وز جهـــــان برخــــور به کــــام زی و جهـــــان را به کام خویش گذار
آنچه در باب بخش های مختلف قصیده گفته شد غالباً درباره بسیاری از قصاید دوره خراسانی صدق می كند. در قصاید دوره عراقی و دوره های بعد كمتر شاهد این بخش بندی خاص هستیم. به عنوان مثال بخش هایی از قصیده دماوند استاد ملك الشعرای بهار تقدیم می گردد. جدای از تعدد ابیات، زبان فخیم و پر طنطنه ای كه شاعر برگزیده است برای ارائه یك موضوع میهنی بسیار مناسب است. تفاوت دو عامل موضوع و زبان، قصاید معدود دوران اخیر را از غزلیات امروز مجزا می كند. هر چند گاهی در غزل های اجتماعی این مرز بسیار نزدیك و شكننده می شود. اگرچه قالب غزل همچنان طرفداران بسیاری در میان شاعران معاصر دارد اما بسیاری از قالب های شعر از جمله قصیده، از رواج بسیاری برخوردار نیست. اگر بسیاری از منتقدین ادبی، ملك الشعرای بهار را آخرین باز مانده قصیده پردازان می دانند خالی از دلیل نیست چرا كه در چند دهه اخیر یعنی در واقع بعد از دوره شعر مشروطه كمتر شاهد بروز اشعاری در قالب قصیده بوده ایم. گویی غزل امروز با وجود همه مخالفت ها دارد یك تنه بار قالب های دیگر را هم بر دوش می كشد. تا آنجا كه در نظرگاه مخالفان ادبیات سنتی، غزل نماینده تمام عیار ادبیات سنتی است. بوجود آمدن غزل هایی با حال و هوای سیاسی و اجتماعی و بعضا انتقادی، جای خالی قالب جسور و مقاومی چون قصیده را پر می كند. نمونه ای از قصاید استاد بهار را در این مجال مرور می كنیم:
دماوند / ملك الشعرای بهار
(قالب شعر: قصیده)
ای دیو ســــــپید پـــــای دربنــد! ای گنبــــــــــد گیتی! ای دماوند!
از ســـــــــیم به سر یكی كلهخود ز آهن به میـــــــــان یكی كمربند
تا چشــــم بشـــــــر نبیندت روی بنهفـته به ابـــــر چهــــــــر دلبند
تا وارهـــــی از دم ســــــــتوران وین مـردم نحــــس دیومـــــــانند
با شیر ســـــــــــپهر بسته پیمان با اختـر سعــــــــــــــد كرده پیوند
چون گشت زمین ز جور گـردون سرد و ســــیه و خمـوش و آوند
بنواخت ز خشـــــم بر فلك مشـت آن مشـــت تویی تو، ای دماوند!
تو مشــــت درشــــت روزگــاری از گردش قرن هـا پسافكــــــــند
نینی تو نه مشـــــــت روزگـاری ای كوه! نی ام ز گفته خرســــند
تــــو قلب فســـــــــرده زمینـــــی از درد ورم نمــــوده یك چند
تا درد و ورم فـــــــرو نشــــــیند كافور بـر آن ضـــــــــــماد كردند
شو منفجــــــــر ای دل زمـــــانه! وان آتش خود نهفـته مپســــــند
خامش منشین ســخن همی گـوی افسرده مبــاش خوش همی خند
پنهـــــان مكـــــــن آتش درون را زین ســــوختهجان شنو یكی پند
گــــــــــــــر آتش دل نهـفـته داری ســــوزد جانت به جانت سوگند
بر ژرف دهــانت ســـــــخت بندی بربسته ســــــــــــپهر زال پرفند
من بنــــد دهـــانت برگشــــــــــایم ور بگشــــــــایند بنــدم از بنـــد
از آتش دل بـرون فرســـــــــــــتم برقی كه بســـــــوزد آن دهانبند
من ایـن كنــــــــــــم و بـود كه آید نزدیك تو این عمل خوشــــــایند
آزاد شـــــــــــــوی و بـرخـروشی ماننده دیو جســـــــــــــته از بند
هـــــرای تـو افـكـــــــــند زلازل از نیشـــــــــــــــــابور تا نهاوند
وز بـرق تنــورهات بتــــــــــــــــابد ز البــــرز اشـــــعه تا به الوند
قصیده منشاء غزل: به عقیده بسیاری، غزل از بطن قالب قصیده زاده شده است. تغزلات یا تشبیب های ابتدای قصاید خراسانی در دوره عراقی جای خود را به شكلی از شعر غنایی كه غزل نامیده می شود می دهد. اگر چه شاعرانی چون رودكی، فرخی و برخی دیگر از شاعران دوره خراسانی به سرودن اشعاری غزل مانند معروف هستند اما باید یاد آور شویم كه غزلیات این شاعران در واقع نمونه های ابتدایی غزل به شمار می رود و در دوره خراسانی هنوز به شكل یك قالب خاص با ویژگی هایی كه از آن می شناسیم مبدل نشده است. شعر دوره خراسانی شعری درباری است و امروزه مطالعه چنین اشعاری به دلیل اختصاص به دروغ ها و چاپلوسی هایی كه ضمیمه مدایح است چندان خواندنی به نظر نمی رسد. در دوره عراقی شعر از درباره ها به خانقاه ها و مدارس رسوخ یافته است و بسیار طبیعی است كه قصاید از متعلقات زائد خود خالی شده و در شكل قالبی آرمانی چون غزل نمود پیدا كند. در صفحات بعد، نمونه ای از زیباترین غزلیات شاعران دوره های مختلف را با هم مرور می كنیم:
(قالب غزل) برگزیده چند غزل زیبا از معروف ترین غزل سرایان فارسی
غزل - رودكی سمرقندی(سبك خراسانی)
به حق نالم ز هجــــــــر دوست زارا ســــــحرگاهان چــو بــر گلبن هزارا
قضــــــا گر داد من نســــــتاند از تو ز ســــــوز دل بســـــوزانم قضــا را
چو عارض بر فروزی می بســـوزد چــو من پروانه بــر گـردت هــــزارا
نگنجـــــــم در لحـد گــر زانكه لختی نشــــــینی بـــــــر مزارم ســـوگـوارا
جهان این است و چونین بود تـا بود و همچـــونیـن بــــود ایننـد یـــــــارا
به یك گردش به شــــاهنشـــاهی آرد دهد دیهیم و تــــــاج و گوشــــــوارا
تو شـــــان زیر زمین فرسوده كردی زمین داده مر ایشـــــان را زغــــارا
از آن جـــــان توز لختی خون رز ده
ســــــپرده زیر پـــای اندر ســـــپارا
معنی برخی از كلمات: حرف الف كه در آخر بسیاری از قوافی غزل فوق مورد استفاده قرار گرفته است الف اطلاق نام دارد كه برای پر كردن وزن شعر آمده است./ هَزار: عندلیب، بلبل و عدد هزار / عارض : چهره، صورت - عارض بر فروزی: چهره گلگون كنی / لحد: گور، قبر / لختی : پاره ای، اندكی / دیهیم: نواری كه گرد تاج پادشاهان ایران دوخته می شد. مجازاً تاج شاهی / تو شان: تو آنها را / مر : یكی از دو نشانه مفعول كه در گذشته در سیاق عبارات مورد استفاده قرار می گرفته و امروزه كاربردی ندارد. / زغارا : سختی و محنت / جان توز : جان خواه – توختن : خواستن / رز : درخت انگور – خون رز : می، شراب / سپردن: لگد مال كردن
غزل - سعدی ( دوره سبك عراقی)
بگـــذار تــــــــا مقــــابل روی تــــو بگــذریم دزدیــده در شمــــایل خـوب تـــــو بنـــگــریم
شوق است در جدایی و جـــور است در نظـر هـــم شـــوق بـه کـه طـاقت شــوقت نیـاوریم
ما را سری است با تو کـه گــر خلق روزگار دشـمن شـوند و سـر بــرود هـم بر آن سـریم
گفتــــی ز خـاک بیشــترنـد اهـــل عشـق مــن از خــاک بیشــتر نـه کــه از خـاک کمـــتریم
مـا بــا تـوایـم و بـا تــو نه ایـم اینت بلـعجب در حلقه ایـــم با تـو و چــــون حلقه بر دریم
از دشمـــنان بــرنـد شـــکایت بـه دوســـــتان چـون دوست دشمن است شـکایت کـجا بریم
مــا خـــود نمــــی رویــم دوان از قفـای کس آن می برد کــــه مــا بـه کمــــند وی انـدریـم
سعــــــدی تـو کیستی که در این حلـقه کمـند
چنـدان فتــــاده اند کــه مــا صــــید لاغــریم
غزل - حافظ ( دوره سبك عراقی)
حـاصــل کــــارگـه کــون و مکان ایـنهمه نیست بــاده پیـش آر کــه اســباب جهـــان اینهمه نیست
پنـج روزی کـــه در ایـن مــرحـــله مهلت داری خوش بیــاسای زمـانی که زمـــــان اینهمه نیست
از دل و جــان شـــرف صحبت جانان غرض است غـرض این اسـت وگرنه دل و جان اینهمه نیست
منت ســــدره و طــــوبـی ز پــی ســایه مکـــش که چو خوش بنگری ای سرو روان اینهمه نیست
دولت آن اســت که بی خـــون دل آیــد بـــه کنــار ورنــه با ســعی و عمـل باغ جنـان اینهمه نیست
بــــر لـب بـحــر فنـــا منتـــظـریـم ای ســــــاقــی فرصـتی دان که ز لب تا بـه دهــان اینهمه نیست
نـــام حـــافـظ رقـــم نیــــک پـذیـرفت ولـــــی
پیــــش رنـدان رقـــم سود و زیان اینهمه نیست
غزل - بیدل دهلوی( دوره سبك هندی)
چنین كشــــــته حســـرتِ كیســـتم من؟ كه چـون آتش از ســوختن زیســتم مننه شادم نه محزون نه خاكم نه گردون نه لفظم نه مضمون چه معنیســتم من؟
نه خاك آســـــتانم نه چرخ آشـــــــیانم پَری می فشــــــانم كجا ییســـــتم من ؟
اگر فـــانی ام چیست این شـور هستی؟ و گر باقــــی ام از چه فانیســـــتم من؟
بنـــــــاز ای تخیل! ببــــــــال ای توهّم! كه هســــــــتی گمـان دارم و نیستم من
هوایـی در آتش فگنـده اســت نعـــــــلم اگر خــــاك گــــــردم نمی ایســـــتم من
نوایــــــــی ندارم نفس مــــی شــــمارم اگر ســــــاز عبرت نی ام، چیستم من؟
بخنــــــــدید ای قـدر دانـــــــان فرصت! كه یك خنــــده بر خویش نَگریستم من
درین غمكـده كس مَمــــــــــیراد یا رب! به مرگی كه بی دوســـــتان زیستم من
جهان كو به ســــــامانِ هســــتی بنازد كمـالم همین بس كه من نیســــــــتم من
به این یك نفس عمــــــــرِ موهـوم بیدل
فنــــــا تهمت شـــــــــخصِ باقیسـتم من
غزل - فروغی بسطامی( دوره بازگشت ادبی)
كی رفته ای ز دل كه تمنــــــا كنم تو را؟ كـــــی بوده ای نهفته كه پیدا كنم تو را؟
غیبت نكـرده ای كه شـــوَم طالب حضور پنهـان نگشـــــته ای كه هویدا كنم تو را
با صد هـــــزار جلوه برون آمدی كه من با صد هـــــزار دیده تمــــــاشا كنم تو را
چشــمــم به صـد مجـــاهده آیینه ساز شد تا من به یك مشــــــاهده شـیدا كنم تو را
بالای خــود در آینـه چشــــــــم مــن ببین تا با خبــــــر ز عـــــــــالم بالا كنم تو را
مســــتانه كـاش در حــــرم و دیر بگذری تا قبله گـــــــاه مؤمن و ترسـا كنم تو را
خواهم شـــــــــبی نقاب ز رویت برافكـنم خورشــــــــید كعبه، ماه كلیسا كنم تو را
طوبی و سـدره گر به قیامت به من دهند یكجــــا فـــــدای قامت رعنـــــا كنم تو را
زیبا شــــود به كـــــــارگِه عشـق كار من هر گه نظـــــر به صورت زیبـا كنم تو را
رســـــوای عالمی شـــدم از شور عاشقی
ترسم خدا نخواســـــــته رسوا كنم تو را
غزل - فرخی یزدی( دوره مشروطه)
شب چو در بستم و مست از می نابش كردم مـــاه اگــر حلقه به در كوفـت جوابش كردم
دیدی آن ترك ختـــــــا دشمن جان بود مرا ؟ گر چه عمری به خطا دوست خطابش كردم
منزل مـردم بیگــــــــانه چو شد خانه چشــم آنقــــدر گریه نمـــــــــودم كه خرابش كـردم
شــــرح داغ دل پروانه چــو گفـتم بـا شمـــع آتشـــی در دلـش افكنــــــــــدم و آبش كردم
غرق خون بود و نمی مرد ز حســرت فرهـاد خواندم افسانه شـــیرین و به خوابش كردم
دل كه خونـــــابه غم بود و جگر گـوشه درد بر ســــر آتش جـــور تو كبـــــــــابش كردم
زندگی كردن من مـــردن تدریجـــــــــــی بود
آنچه جــــان كند تنم عمر حســـــــابش كردم
غزل - رهی معیری
( دوره معاصر)
اشــــکم ولی به پای عــزیزان چکیده ام خــــارم ولــــی به ســــــایه گل آرمیده ام
با یاد رنگ و بوی تو، ای نوبهار عشق همچـون بنفشــه سر به گریبان کشیده ام
من جلوه شــــــباب ندیدم به عمر خویش از دیگــــران حدیث جـــــوانی شـــنیده ام
از جــــام عافیت مــــــی نابی نخورده ام وز شـــــاخ آرزو گــل عیشـــــی نچیده ام
موی ســــــپید را فلکم رایگــــــــان نداد این رشــــــته را به نقــد جوانی خریده ام
ای سرو پای بســـــــته! به آزادگی مناز آزاده مــن که از همه عـــــــــالم بریده ام
گـــــر می گـریزم از نظر مردمان"رهی"
عیبـــم نکن که آهــــــــوی مردم ندیده ام
غزل - غلامرضا طریقی
(دوره معاصر - غزل پس از انقلاب)
همیشه برده خواه تو، همیشه مات خواه من بچین، دوباره می زنیم: ســفید تو، سیاه من
ســـتاره های مهره و مربعات روز و شـــب نشـسته ام دوباره رو به روی قرص ماه من
پیــاده را دو خانه تو، و من یكی نه بیشـــتر همیشــــه كل راه تو، همیشــه نصف راه من
تمســــــخر و تكان اسب و اندكی درنگ، تو نگــــاه و دست بر پیاده ... باز هم نگاه من
یكی تو و یكی من و یكی تو و یكــــی نه من دوباره رو ســـــفید تو، دوباره رو سـیاه من
دوباره شــــاد لذت نبــــــــرد تن به تن تـو و دوبــــاره شـرمســــار ارتكاب این گنــــاه من
تو برده ای و من خوشـم كه در نبرد زندگـی
تو هســـتی و نمانده ام دمی بدون شـــاه من
در دوران پس از انقلاب، گرایشی مجددی به سمت و سوی قالب های سنتی خصوصاً چهار قالب غزل، مثنوی، دوبیتی و رباعی بوجود آمد. این در حالی بود كه بسیاری از شاعران نوپرداز ، نحله های مختلف شعر نیمایی و سپید را تجربه می كردند. قالب غزل از رایج ترین قالب های كلاسیك، در ادبیات پس از انقلاب حیات دوباره یافت. حال و هوای تغزلی از گونه ی شعر شاعرانی چون ؛ شهریار، هوشنگ ابتهاج، رهی معیری و دیگر شاعران پیش از انقلاب، در شعر پس از انقلاب دگرگونی نسبی یافت و با اندیشه های اجتماعی و سیاسی در آمیخت. در ادامه، شعر دهه هفتاد خود را از شعار گونگی شعر دهه شصت نجات داد و كسانی چون قیصر امین پور، حسن حسینی، علیرضا قزوه و دیگران، اشعار بسیاری در حال و هوای انقلاب و هشت سال دفاع مقدس سرودند. طیف دیگری از شاعران از جمله سیمین بهبهانی، حسین منزوی و محمد علی بهمنی در فضایی متفاوت تر به خلق غزلیاتی زیبا پرداختند كه خود مورد استقبال بسیاری از شاعران جوان قرار گرفت. در دهه هشتاد جوانانی با عناوین غزل فرم، غزل فرا نو ، غزل پست مدرن و ... به خلق آثاری پرداختند كه اگر چه چنین اشعاری از استقبال عام بی بهره است اما بی شك كشف عرصه هایی تازه در غزل امروز تواند بود.
برگزیده چند مثنوی زیبا از معروف ترین شاعران
خسرو و شیرین نظامی گنجوی
مناظره فرهاد و خسرو که هر دو از دلباختگان شیرین ارمنی بودند از زیباترین قسمت های داستان خسرو و شیرین است چرا که دو رقیب را که عشق مشترکی دارند به گفت و گو کشانده است. ابیاتی از این مناظره را با هم می خوانیم:
ملک فـــرمـود تــــــا بنـــــــــواخـتندش به هـــــر گـــــــامی نثــــاری ساخـتندش
به هر نکته که خســـرو ســــاز مـی کرد جــوابــــی هـــــم به نکـته بـاز مــــی کرد
نخســـتین بـــار گـفـتـش : از کجـــــــایی بگفـت : از دار مـلـک آشــنـــــایــــــی
بگفت : آنجــــا به صنعت در چه کوشــند بگفت: انـده خــــرند و جـــــان فـروشــند
بگفـتا : جــان فـروشـــی در ادب نیسـت بگفت: از عـشـقـــبـازان این عجب نیسـت
بگفت : از دل شـــدی عاشــق بدین سان بگفت: از دل تو مـی گــــویی من از جان
بگفتا :عشــق شــیرین بر تو چـون است بگفت: از جــــان شـــــیرینم فــزون است
بگفتـــا: دل زمهـــرش کــــی کنــــی پاک بگفت : آنگه کـه باشــــــم خفته در خاک
بگفتا: گــــر خـــــرامـــی در ســــــرایـش بگفت : انـدازم ایـن ســـــــــر زیـر پایـش
بگفـتا : گــــــر نیــــــابی ســـــوی او راه بگفت : از دور شــــــــاید دیـد در مــــــاه
بگفتــــا: دوســتیش از طبــــــــع بگـــذار بگفت: از دوســـتان نـــایـد چنین کــــــار
بگفتا: رو صــــبوری کـــــن در ایـن درد بگفت از جان صـــــبوری چون توان کرد
بگفت: از صــــبر کردن کس خجل نیست بگفت : ار دل تـوانـد کـــــــــرد دل نیست
بگفت: از دل جـــــدا کن عشــق شـــیرین بگفتا: چون زیم بــــی جــــــان شــــیرین
بگفت: او آن من شــــــد زو مکــن یـــاد بگفت : این کـــی کند بیچـــــاره فرهــــاد
چو عاجـــز گشـت خســـــــرو از جوابش نیــــامد بیــش پرســــــیدن صــــوابش
گشــــــاد آنگه زبـــان چـون تیـــــغ پولاد نهــــاد المــــــاس را بـر ســـــنگ بـنـیـاد
که مـــا را هســـت کــــوهـی بر گــذرگـاه کـه مشـــکل مـی تـوان کـــردن بـدان راه
میان کــــوه، راهـــــــی کـنــــد بـــــــــاید چنــان آمـد شــــدن مــــــــــا را بشــــــاید
جـوابــش داد مــــــــــــرد آهـنـیـن چـنگ کـه بـردارم ز راه خســـــــرو این ســـنگ
گــر ایـن کـــــردم رضــــایم شــــه بجوید به تـرک شــــــــکر شـــــیرین بگــوید
چنان در خشـــم شــــد خســـرو ز فرهاد که حلقــش خواســـــت آزردن ز فـــــولاد
به تنـدی گـفت: آری شــــــــــرط کــــردم اگـر زین شــــرط بـر گــــــــردم نه مـردم
به کـــوهـــــی کـرد خســـــرو رهنـمونش که هــــــر کس خـواند اکـنون بیسـتونش
بوستان سعدی
( بخش کوتاهی از باب سوم )
خوشــــا وقـت شــــوریدگـان غمـش اگــر زخـــم بینند و گــــر مرهمــش
گـــــــدایـانی از پـادشــــــاهـی نفــور به امـیدش انـدر گــدایی صـــبور
دمـــادم شــــراب الــم در کـشــــــــند اگــر تلـخ بینند، دم در کـشـــــــند
ملامت کشــــــــانند مســـــتـان یـار ســبک تــر بـرد اشـــتر مســـت بار
اســــیرش نخـواهـد خـلاصـی ز بنـد شــــکارش نجـوید خـلاص از کمــند
به ســــر وقتشان خـلق کـی ره برند که چــون آب حیـوان به ظلمت درند
دلارام در بر، دلارام جـــــــــــوی لب از تشنگی خشک بر طرف جوی
عـجـب داری از ســـــــالکان طـریـق که باشــــند در بحـــر معــنی غـریق
به یاد حــق از خـلق بگـــریخـته چنان مســت ســـاقی که می ریخته
نشـــــاید بـه دارو دوا کـــردشـــــان که کــس مطلع نیســت بر دردشـــان
الست از ازل همچنان شان به گوش به فــــــریاد " قالوا بلی" در خروش
به یک نعــــره کــــوهی ز جـا برکنند به یک ناله شـــهری به هـم برکنند
چــو بادند، پـنهـــان و چـالاک پــوی چـو سنگند خاموش و تسـبیح گوی
چنان فتنه بر حســـن صــورت نگار کــه بـا حســـن صـــورت ندارند کار
نـدادند صـــــاحبدلان دل بـه پوســـت وگـــــر ابلهی داد، بی مغز اوســت
می صـــرف وحدت کسـی نوش کـرد کـــــه دنیـــا و عقبی فـراموش کرد
مولانا - نی نامه
(ابیات آغازین مثنوی معنوی)
بشـــنو از نــی چـــون حکایت می کند از جـــدایـی هـــا شکـــایت مــی کنـــد
کـــز نیســـــتان تـا مــرا ببــــریــده اند از نفــیــــرم مــــرد و زن نــالـــیده اند
سینه خواهم شرحــه شرحـــه از فراق تـــا بگــــویـــم شــــرح درد اشـــتیاق
هر کسی کو دور ماند از اصـل خویش بـاز جوید روزگــــار وصــــل خویش
مـن به هـــــر جمعـــیتی نالان شــــدم جفت بد حــــالان و خوش حــالان شدم
هر کسی از ظـــــن خــود شـد یار من از درون مــــن نجــست اســــرار مــن
ســـر مـــن از نـاله مـــــن دور نیست لیک چشــم و گـوش را آن نور نیست
تن ز جان و جان ز تن مستـور نیست لیک کس را دید جــان دستــور نیست
آتش است این بانگ نای و نیسـت باد هــــر کــه این آتــش ندارد نیـسـت باد
آتش عشــــق است کــاندر نـــی فتـاد جوشش عشـق است کــاندر مـی فتاد
نــی حــریف هـــر کـــه از یـاری برید پــرده هــایش، پــــرده هــــای ما درید
نــــی حدیث راه پر خــــــون می کـند قصـــــه هـــای عشـق مجنـون می کـند
محـرم این هوش جز بیهـوش نیسـت مر زبـان را مشتری جـز گــوش نیست
در غـــم مـــا روز هـــا بیـــــگاه شــد روز هــــا بــا ســـــوزها همــــراه شــد
روز هـــا گر رفت گــو رو باک نیست تو بمــان ای آن که جـز تو پاک نیست
در نیــــابد حــال پخـته هیــــچ خـــــام پـــس ســخن کوتــــــاه باید والســــلام
بنــد بگســـل، بــاش آزاد ای پســــر چــــند باشــی بنـــد ســـــیم و بنــــد زر
کــــوزه چشـــم حـریصـان پـــر نشـد تا صـــدف قــــانع نشــد پـــــر در نشـد
شـادبـاش ای عشق خوش سـودای مـا ای طــبیب جـــمــله علت هــــــای مـــا
ای دوای نخـــوت و نامـــــوس مــــا ای تـو افــلاطـــــون و جــالینــوس مـــا
جســـم خـاک از عشـق برافـلاک شــد کـــوه در رقـص آمـــد و چـــالاک شــد
هــر کــه او از همــزبـانی شــد جـــدا بـی نـــوا شــد گــرچــه دارد صــد نــوا
چونکه گــل رفت و گلستان درگذشـت نشـــنوی زان پـس ز بلـبـل ســرگذشت
شاهنامه فردوسی
چـو پیـش آورم گــــردش روزگـــار نبــــــاید مرا پنـــــــد آموزگــــــار
چــو پیـکـار کیـخســــــــرو آمد پدید ز مـن جـــــادویـی ها بباید شـــــنید
بـدیـن داســـــتان در ببـــــــارم همی به ســـنگ اندرون لاله کــارم همی
کنون خـــامه ای یافتـم بیـش از آن کــه مغــز ســخن بافـتم پیـش از آن
ایـا آزمـون را نهـــــــــاده دو چشــم گهـی شـادمان و گهـی درد و خشـم
چنین بـود تــــا بـــود دور زمــــــان بـه نــوی تـو اندر شـــــگفتی ممان
یکی را هــمه بهـــره شهدست و قند تـن آســـانـی و نـاز و بخـت بلـند
یکی زو همه ســــــاله با درد و رنج شده ســـنگـدل در ســــرای سـپنج
چنیـن پروراند همـــــی روز گــــــار فــزون آمـد از رنگ گـل رنج خــار
نیابیـم بـر چــــــرخ گـــــــردنـده را نه بر کـــــار دادار خورشـــید و ماه
جهــــاندار اگـر چنـد کوشــد به رنج بتــــازد به کین و بنـــــــازد به گنج
همش رفت باید بـه دیگـــــر ســـرای بمــاند هـمـه کوشـــش ایـدر بجای
تو از کـار کیـخســــــــرو اندازه گیر کهـن گشـته کــــار جهــان تازه گیر
کـه کیــن پـدر بـاز جســـــت از نیـا به شـمشـیر و هـم چــاره و کیـمـیا
چنـیـن اســت رســــم ســـرای سپنج بـدان کــوش تا دور مــانـی ز رنج
حكایتی عطار نیشابوری
بوســــعید مهـــنه در حمــــــام بود قایمــش افتــــاد و مردی خـــام بود
شــــوخ شیـــخ آورد تـا بـازوی او جمع کـــرد آن جمـله پیش چشـم او
شـــیخ را گفتا : بگو ای پـاک جــان تا جـوانمــردی چه باشد در جهان؟
شــیخ گفتا: شوخ پنهان کردن است پیـش چشــــم خـلـق نا آوردن است
ایـن جـوابـــی بود بــر بـالای او قـایـم افتـاد آن زمــان در پــــای او
چـون به نادانی خـویش اقــــرار کرد شـیخ خوش شد قایم استغـفار کرد
خالقـــــــا، پروردگـــــارا، منعـمـــــا پادشـــاهــا، کارســـــازا، مکـــــرما
چــون جـوانمــــردی خـلـق عـالمـی هـســت از دریای فضــلت شـبنمـی
شـــوخی و بی شــــرمی مـا در گذار شــوخ مـا، با پیـش چشـــم ما میار
ساقی نامه حافظ
بیا ســــــــاقی آن می كه حال آورد كرامت فـــــــــزاید كمــــــــــال آورد
به من ده كه بس بیدل افتــــــاده ام وزین هر دو بی حاصل افتـــــاده ام
بیا ساقی آن می كه عكسـش ز جام به كیخســــرو و جم فرســـــتد پیام
بـده تــــا بگــــویم بـه آواز نـی كه جمشــید كی بود و كـاووس كی
بیـــا ســــاقی آن كیمیـــــــای فتوح كه با گنج قــــارون دهد عمــر نوح
به من ده كه گردم با تایید جـــــــام چو جـــــم آگه از سـرّ عالم تمــــــام
دم از ســـــیر این دیــر دیرینــه زن صلایی به شــــــاهان پیشــــینه زن
بیـــــا ســــــــاقی آن آتش تابنـــــاك كه زردشـــت می جویدش زیر خاك
به من ده در در كیش رندان مسـت چه آتش پرسـت و چه دنیــا پرسـت
بیا ســـــاقی آن می كه حور بهشت عبیـر ملایك در آن می ســـرشــت
بده تــــا بخـــوری در آتش كنم مشـــــام خــــرد تــــا ابد خوش كنم
بده ســـــاقی آن می كه شـاهی دهد به پـــــــــــاكی او دل گــــواهی دهد
من آنم كه چـون جام گیرم به دست ببینم در آن آینه هـــــــــر چه هست
به مســـــتی، دم پادشــــــــاهی زنم دم خســــــروی در گــــــــــدایی زنم
مغنی كجــــــــایی؟ به گلبــانگ رود به یــــاد آور آن خسروانی ســـرود
كه تا وجـــــــــــد را كار سـازی كنم به رقص آیم و خـــــــرقه بازی كنم
ســـــــر فتنه دارد دگر روزگــــــــار من و مســـــتی و فتنه چشــم یــــار
مغنــــــــی ملولم دو تــــــــــایی بزن به یكتـــــــــــــــایی او كه تـایی بزن
در این خون فشان عرصه رستخیز تو خون صراحی و ســــــــاغر بریز
به مســـــــتان نوید سرودی فرست بــه یـاران رفتــه درودی فرســت
مست و هشیار / پروین اعتصامی
محتســب مسـتی به ره دید و گــریبــانش گرفت مست گفت: ای دوسـت، این پیراهن است افسار نیست
گفت: مستی زان سـبب افتان و خیزان می روی گفت: جــرم راه رفتن نیست، ره همـــــوار نیست
گفت: مــی باید تــو را تــا خانه قـــــــــاضی برم گفت: رو صبح آی، قـاضی نیمه شب بیدار نیست
گفت: نزدیک است والی را سـرای، آنجا شویم گفت: والـی از کجــــا در خــــــانه خمـــــار نیست
گفت: تا داروغـه را گوییــم، در مســجد بخواب گفت: مســجد خوابگــــــــاه مردم بدکـــــار نیست
گفت: دینـاری بده پنهـان و خود را وارهــــــــان گفت: کار شـــــرع، کــــار درهــــم و دینار نیست
گفت: از بهـــر غرامت جـامه ات بیرون کنـــــم گفت: پوسـیده ست، جز نقشــی ز پود و تار نیست
گفت: آگـــه نیســـــتی کز ســـــــر درافتادت کلاه گفت: در سـر عقل باید، بی کـلاهی عــــار نیست
گفت: می بسـیار خوردی زآن چنین بیخود شدی گفت: ای بیهوده گو! حرف کـــم و بســیار نیست
گفت: باید حد زند هشـــیار مـــــردم مســــــت را گفت: هشـــیاری بیـار، اینجا کسی هشـیار نیست
در بخش برگزیده نثر گلستان نیز نمونه های دیگری از قالب قطعه در معرض دید و خوانش شما قرار دارد. گلستان سعدی آمیزه ای از نظم و نثر است و سعدی با جادوی كلام خود به زیبایی تمام نثر شیوای گلستان را با چند بیت كوتاه مثنوی یا قطعه یا بیتی مفرد تلفیق می كند.( لطفا صفحه 34 را ببینید)
بابا طاهر عریان همدانی
دلُم بی وصـل تِه شـــــادی مبینـاد ز درد و محـنت آزادی مبینـاد
خـراب آبـــــــادِ دل بــی مقـــدم تو الهـــی هــــــرگز آبـــــادی مبینـادمو آن دلــــــــداده بـــی خـــانمانُم مو آن محنت نصـیبِ سخت جـانُم
مو آن سرگشـــته خارُم در بیابان که چون بادی وزد هر سـو دوانُمگـلی که خـود بدادُم پیــچ و تابش بـه اشـــک دیـدگـــــــانُم دادُم آبـش
در این گلشـن خـــدایا کـی روا بی گـل از مـو دیگــری گیـره گـلابشدو چشـمـونِت پیـــاله پر ز می بی دو زلفـــونِت خــراجِ مُلک ری بی
همـــــی وعده کری امـروز و فردا نمی دونُم کـه فـــــردای تو کی بینســـیمی کــــز بـن آن کـــاکـل آیـو مـــرا خوش تر ز بــوی سنبل آیو
چو شو گیرُم خیالـش را درآغوش ســـــحر از بســــتُرم بـوی گـل آیو
خیام نیشابوری
آن قصـــــر کـه بهـرام در او جـام گرفت آهــــــو بچه کـــــرد و روبـه آرام گـرفت
بهرام کـه گـــــــــور می گرفتی همه عمر دیـدی که چگونه گــــــــور بهرام گرفت
ایـن قــــافله عمــــــــر عجب مـــی گـذرد دریـاب دمـــی کــه بـا طــرب مــی گـذرد
سـاقی غـم فـــردای حریفـان چـه خـوری پیـش آر پیـــاله را کـه شب مـــی گــذرد
گویند بهشـت و حـــور عین خـواهـد بود و آنجـــا مـی نـاب و انگبین خواهـد بود
گـر مـا مـی و معشــوق گـزیدیم چـه باک آخـــر نه به عاقبت هـمـین خـواهـد بـود
مـــــا لعبتکـــــانیم و فـلک لعبت بــاز از روی حقیقتـی نـه از روی مجـاز
یـک چنـد در این بســـاط بازی کـــردیم رفـتیـم به صـــندوق عــدم یـک یـک بـاز
در کــــــارگـه کـــــوزه گــران رفتم دوش دیدم دو هــــــزار کــوزه گویا و خموش
نـاگـــــاه یکـی کـــــوزه بـرآورد خــروش کو کوزه گر و کوزه خر و کوزه فروش
رباعیات
ابوسعید ابی الخیر
در دیـده به جـــای خـواب آب است مرا زیرا کـه بـه دیدنت شــــــتاب است مرا
گوینـــد بخـواب تـــــا به خـوابش بینی ای بی خبران چه جای خواب است مرا
از واقعــه ای تـو را خبــر خواهـــم کرد آن را به دو حرف مختصـر خواهم کرد
با عشق تو در خـاک نهـان خواهـــم شد با مهر تو ســر زخاک بر خواهم داشت
وافـــــــــریادا زعشــــــق وا فـــــــریادا کــــــارم به یکی طــــــــرفه نگار افتادا
گـــــــر داد مـن شـکســــته دادا دادا ورنه مـن و عشـــق هــر چه بادا بادا
سنگ گور / سیمین بهبهانی
ای
رفته
ز
دل
،
رفته
ز
بر
،
رفته
ز
خـــــاطـــر
بــر
مــــن
منگـــــــر
تاب
نگـــــــــــاه
تـو
ندارم
بر
من
منگـــر
زانکه
به
جـــــــــــز
تلخی
اندوه
در
خاطــــر
از
آن
چشــــــم
ســـــــــیاه
تو
ندارم
ای
رفته
ز
دل
،
راست
بگو
!
بهــــر
چه
امشب
با
خاطـــــــــره
هـــا
آمده ای
بـــــــاز
به
سویم؟
گـــــــر آمده ای از پی آن دلبــــــر دلخــــــــواه من او نـی ام او مرده و من ســـــــــایه ی اویم
من
او
نی ام
آخـــــــر
دل
من
سرد
و
سـیاه
است
او
در
دل
ســــودازده
از
عشق
شـــــــرر
داشت
او
در
همه
جـــــــــا
با
همـه
کس
در
همه
احـوال
سـودای
تو
را
ای
بت
بی
مهــر
!
به
سر
داشت
من
او
نی ام
این
دیده
من
گنگ
و
خموش
اسـت
در
دیده
ی
او
آن
همه
گفتـــــار
،
نهـــــــان
بود
وان
عشق
غـــــــم
آلوده
در
آن
نرگس
شـبرنگ
مرموزتر
از
تیـــــــرگی
ی
شــــــــــامگهان
بود
مـــن
او
نیــــــم
آری
،
لب
من
این
لب
بی
رنگ
دیری
ســت
که
با
خنده
ای
از
عشق
تو
نشکفت
امــــا
به
لب
او
همه
دم
خنـــده
ی
جــــان
بخش
مهتاب
صفـت
بر
گل
شـــــــــــبنم
زده
می
خفـت
بر
مـــن
منگــــر
،
تاب
نگــــــــــــــاه
تــو
ندارم آن
کس
که
تو
می
خـواهیـش
از
مـن
به
خدا
مرد
او در تن من بـود و ، ندانم که به نــــــاگـــــــاه چون دید و چهـــــــا کرد و کجا رفت و چرا مرد
من
گــــور
وی ام ،
گور
وی ام
،
بر
تن
گرمش افســــــردگی
و
ســــــــردی
ی
کافـــــــور
نهادم
او
مرده
و
در
ســـــــینه
ی
من
،
این
دل
بی
مهر
ســــنگی
اســت
که
من
بر
ســــر
آن
گور
نهادم
آخرین فریب / نادر نادرپور
گـر
آخــــرین
فریب
تو
،
ای
زندگی
،
نبود اینك
هــــــــــــــزار
بار
،
رها
كرده
بودمت
زان
پیشــــتر
كه
باز
مرا
سوی
خود
كشی در
پیش
پـای
مرگ
فـــــــــــدا
كرده
بودمت
هر
بار
كـز
تو
خواســــــــته
ام
بر
كنم
امید آغـوش
گرم
خـــــــــویش
برویم
گشاده
ای
دانسته
ام
كه
هر
چه
كنی
جز
فریب
نیست اما
درین
فریب
،
فســـــون
هــــا
نهاده
ای
در
پشـت
پرده
،
هیچ
مداری
جز
این
فریب لیكن
هـــــــزار
جــــامه
بر
اندام
او
كنــــی
چون
از
ملال
روز
و
شــــبت
خاطرم
گرفت او
را
طـلــــب
كنـــــی
و
مرا
رام
او
كنـــی
روزی
نقاب
عشق
به
رخســــــــار
او
نهی
تا
نوری
از
امیــــــد
بتــــابد
به
خـــــاطرم
روزی
غرور
شـــــعر
و
هنــــر
نام
او
كنی تا
سر
بر
آفتــاب
بســــایم
كه
شـــــــــاعرم
در
دام
این
فریب
،
بســـــی
دیر
مــــانده
ام
دیگر
به
عذر
تــازه
نبخشــــم
گناه
خویش
ای
زندگی
،
دریغ
كه
چون
از
تو
بگســــلم در
آخرین
فریب
تـو
جویم
پنـــــــاه
خویش
(قالب تركیب بند)
بخشی تركیب بند معروف محتشم كاشانی
در رثای حضرت ابا عبدالله الحسین (ع) و شهیدان کربلا
بازاین چه شورش ست که درخلق عالم است
بازاین چه رســــــــتخیز عظیم است کز زمی
این صـــــبح تیره بـــــــاز دمید از کجــــــا کز
گویــــــــا طلوع مـــیکند از مغرب آفتـــــــاب
گــــــــر خوانمش قیـامت دنیـــــا بعید نیست
در بارگـــــــــــاه قدس که جـــای ملال نیست
جــن و ملک بـر آدمیــــــان نوحـــه میکـنند
باز این چه نوحه و چه عزا و چه مـاتم است
بی نفخ صور خاســـــته تا عرش اعظـم است
کار جهان و خلق جهـــــان جمله در هم است
کاشوب در تمــــــامی ذرات عـــــــــــالم است
این رســتخیز عـــــــام که نامش محـرم است
سرهای قدســـــــیان همه بر زانوی غم است
گــــویــــا عـــــــزای اشــــرف اولاد آدم است
خورشــید آسمان و زمین نور مشـــرقین
پرورده كنار رســــول خدا(ص) حسین(ع)
کشــتی شــــــکست خورده توفــــان کربلا
گر چشـــم روزگـــــار به رو زار میگـریست
نگـرفت دســــــت دهر گلابی به غیـر اشک
از آب هم مضـــــــــایقه کردند کوفیــــــان
بودند دیو و دد همه ســـــــــــیراب می مکند
زان تشـــــــنگان هنوز به عیـوق میرسد
آه از دمـی که لشــــــــگر اعدا نکرد شرم
در خــــــاک و خون تپیده میـــــــــدان کـربلا
خـــــون میگذشــت از ســـــــر ایوان کـربلا
زآن گل که شـــــد شـکفته به بســتان کـربلا
خوش داشــــــتند حرمت مهمـــــــــان کـربلا
خــــــــــاتم ز قحط آب ســــــــــــلیمان کـربلا
فریــــــــــــاد العطش ز بیـــــــــــــابان کـربلا
کــــــردند رو به خیمه ســـــــــــــلطان کـربلا
آن دم فلک بر آتش غیرت سپند شـــــد
کز خوف خصم در حرم افغـان بلند شـــــد
کــاش آن زمان سرادق گردون نگون شدی
کـــاش آن زمـــان درآمدی از کوه تا به کوه
کـــاش آن زمــــان ز آه جهان سوز اهل بیت
کــاش آن زمــان که این حرکت کرد آسمان
کــاش آن زمـان که پیکر او شد درون خاک
کــاش آن زمـــان که کشتی آل نبی شکست
آن انتقــــــــــــام گر نفتـــادی به روز حشر
وین خرگه بلند ســــــــــــتون بیسـتون شدی
سیل ســـــــــیه که روی زمین قیـرگون شدی
یک شــــــعله برق خرمن گـردون دون شدی
ســـــــــیمابوار گوی زمین بیسـکون شدی
جان جهــــــــــانیـان همــه از تن برون شدی
عالم تمـــــــــــــام غـــرقه دریـای خون شدی
با این عمل معــــــــــــامله دهـــر چون شدی
آل نبــــــــــی چو دسـت تظلـــم برآورند
ارکــــــــان عرش را به تلاطــــم درآورند
برخوان غــــــم چو عالمیـــــان را صـلا زدند
نوبت به اولیــــا چو رســـــید آســـــمان طپید
آن در کـــــــــه جبرئیل امین بود خـــادمـش
بس آتشـــــــی اخـــــــــگر المــاس ریزه ها
وانگه ســــــــرادقی که ملک مجرمش نبـود
وز تیشــه ســــــتیزه در آن دشــت کوفیــــان
پس ضـــــــربتی کزان جگر مصـــــطفی درید
اهل حـــــــــــرم دریده گریبـــــان گشوده مو
اول صــــــــلا به ســـــلســـــــله انبیــــا زدند
زان ضـربتی که بر ســـــــر شـــیر خـدا زدند
اهل ســـــتم به پهلوی خیـرالنســـــــــــا زدند
افـــــــروختند و در حســــــــــن مجـتبـی زدند
کـنـدنـد از مدیـنـه و در کــــــــــــــــــربلا زدند
بس نخـــــــل ها ز گلشــــــــن آل عبــــا زدند
بر حلق تشـــــــنه خلف مرتضــــــــــــی زدند
فریـــــــــاد بر در حــــــرم کبریـــــــــــــا زدند
روحالامین نهـــــــــاده به زانو سرحجــاب
تاریک شـــــــــد ز دیدن آن چشـــــم آفتاب
تركیب بند ( وحشی بافقی)
دوســــتان شرح پریشــــــانی من گوش کنید داســـــتان غــــم پنهـــــــانی مـــن گوش کنید
قصه ی بی سر و ســــــامانی من گوش کنید گفت و گـوی مـــن و حیـرانی من گوش کنید
شـــــرح این آتش جانسوز نگفتن تا کــــــی؟
سـوختم سـوختم ، این راز نگفتن تا کــــــی؟
روزگــــاری من و دل ســــاکن کـــویی بودیم ســـــــــاکن کـــوی بت عربده جــــویی بودیم
عقل و دیـن باخـته دیوانه ی رویـــــی بودیم بســــته ی سلـسله ی سلـسله مــــویی بودیم
کس در آن سلسله غیر از من و دل بنـد نبود
یک گـــــــرفتار از این جمـله که هستند نبود
نرگس غمـــــزه زنش این همـه بیمار نداشت ســـــــنبل پر شــکنش هیـــــچ گرفتار نداشت
این همه مشــــــــتری و گـــرمی بازار نداشت یوســـــفی بـود ولـــی هیـــچ خـریدار نداشت
اول آن کس که خـــــــریدار شـدش من بودم
باعث گـــــــــــــرمی بازار شـــدش من بودم
عشق من شــــــــد سبب خوبی و رعنایی او داد رســـــــــــوایی من شــــــهرت زیبایی او
بس که دادم همه جا شـــــــــــرح دلارایی او شهر پر گشـــــــت ز غوغـــــای تماشایی او
این زمان عاشــــــــق سرگشته فراوان دارد
کی ســـر برگ من بی ســـــر وسـامان دارد
چــاره این اسـت و ندارم به از این رای دگر که دهم جـــــای دگــــــر ؛ دل به دلارای دگر
چشـــــــــم خود فرش کنـم زیر کف پای دگر بر کف پــــای دگـــــر بوســــه زنم جای دگر
بعد از این رای من این است وهمین خواهد بود
من بر این هســـتم و البته چنین خواهد بود
ای پســـر! چنـــد به کــــــام دگــــرانت بینم سر خوش و مســـت ز جـــــام دگرانت بینم
مـــــایه ی عیــــش مـــــدام دگـــــرانت بینم ســـــاقی مجلـــس عــــام دگــــرانت بینم
تو چه دانی که شــدی یار چه بی باکی چند
چه هوس ها که ندارند هوســـناکی چند.....
تركیب بند دوم
( وحشی بافقی)
ای گــــل ِ تـازه که بویی ز ِ وفا نیست تو را خبر از ســـــــرزنش ِ خار ِ جفا نیست تو را
رحـــــم بر بلبل ِ بی برگ و نوا نیست تو را ما اســـیر ِ غم و اصلا" غم ِ ما نیست تو را
با اســــیر ِ غم ِ خود رحم چرا نیست تو را خبر از ســـــــرزنش ِ خار ِ جفا نیست تو را